تومورهای سیستم غدد درون‌ریز؛ آشنایی با انواع، علائم و بررسی‌ها
تومورهای غدد درون‌ریز از سلول‌های غده‌ها یا بافت‌های هورمون‌ساز پدید می‌آیند. بسیاری از این توده‌ها خوش‌خیم‌اند؛ برخی هورمون تولید می‌کنند و بعضی بدون ترشح هورمون رشد می‌کنند. محل توده، نوع سلول و نتیجه بررسی‌ها در تشخیص و انتخاب درمان اهمیت دارد.
تومورهای سیستم غدد درون‌ریز چیستند؟
سیستم غدد درون‌ریز شامل غده‌ها و سلول‌هایی است که پیام‌رسان‌های شیمیایی به نام هورمون را وارد خون می‌کنند. توده می‌تواند در هیپوفیز، تیروئید، پاراتیروئید، غده فوق‌کلیه یا سلول‌های هورمون‌ساز پانکراس و بخش‌هایی از دستگاه گوارش ایجاد شود. اصطلاح «تومور» به معنی سرطان قطعی نیست؛ رفتار توده به نوع بافت‌شناسی، محل، اندازه، رشد و شواهد انتشار بستگی دارد و پزشک باید آن را ارزیابی کند.
تومورها از نظر کارکرد نیز متفاوت‌اند: نوع ترشح‌کننده ممکن است هورمونی را بیش از حد بسازد و علائم ویژه ایجاد کند؛ نوع غیرترشح‌کننده ممکن است مدتی بی‌علامت بماند و تنها با فشار بر بافت‌های مجاور یا در تصویربرداری دیده شود. بعضی توده‌ها اتفاقی و هنگام تصویربرداری برای علت دیگری کشف می‌شوند.
تومورهای غدد درون‌ریز در کدام بخش‌ها دیده می‌شوند؟
هیپوفیز
بسیاری از تومورهای هیپوفیز آدنوم‌های خوش‌خیم‌اند. بعضی پرولاکتین، هورمون رشد یا ACTH ترشح می‌کنند و برخی هورمون اضافه نمی‌سازند؛ اندازه و محل توده نیز در ارزیابی اهمیت دارد.
تیروئید و پاراتیروئید
گره‌های تیروئید شایع‌اند و بیشترشان سرطانی نیستند، اما بسته به ویژگی‌های سونوگرافی و شرایط فرد ممکن است به بررسی بیشتر نیاز باشد. توده پاراتیروئید گاهی با افزایش هورمون پاراتیروئید و کلسیم خون همراه می‌شود.
فوق‌کلیه
توده فوق‌کلیه ممکن است هورمون‌هایی مانند کورتیزول، آلدوسترون یا کاتکولامین‌ها را ترشح کند یا غیرفعال باشد. پزشک بر پایه شرح حال، آزمایش هورمونی و ظاهر تصویربرداری درباره بررسی و پیگیری تصمیم می‌گیرد.
تومورهای نورواندوکرین
این تومورها از سلول‌های دارای ویژگی‌های عصبی و هورمون‌ساز پدید می‌آیند و می‌توانند در پانکراس یا دستگاه گوارش و نقاط دیگر باشند. سرعت رشد و رفتارشان یکسان نیست و تشخیص نوع دقیق مهم است.
چه نشانه‌هایی ممکن است دیده شود؟
علائم به محل توده، هورمون ترشح‌شده و اندازه آن وابسته‌اند. برای نمونه، تغییرات قاعدگی یا ترشح شیر خارج از دوران شیردهی، تغییر تدریجی اندازه دست‌وپا یا چهره، سردرد یا اختلال دید، فشارخون دشوارکنترل، تپش قلب و تعریق دوره‌ای، ضعف عضلانی، تشنگی و ادرار زیاد یا تغییرات وزن می‌توانند دلایل گوناگونی داشته باشند و به‌تنهایی وجود تومور را ثابت نمی‌کنند.
بعضی افراد هیچ علامتی ندارند. یافته اتفاقی تصویربرداری یا تغییر پایدار در آزمایش‌های هورمونی را با پزشک در میان بگذارید؛ از خودتشخیصی براساس یک علامت یا یک عدد آزمایش پرهیز کنید.
تومورهای غدد چگونه بررسی می‌شوند؟
ارزیابی معمولاً با شرح حال و معاینه آغاز می‌شود؛ پزشک زمان شروع علائم، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای و سابقه خانوادگی را مرور می‌کند. بر اساس محل مشکوک و نشانه‌ها ممکن است آزمایش خون یا ادرار برای اندازه‌گیری هورمون‌ها درخواست شود. نتیجه باید با شرایطی مانند زمان نمونه‌گیری، داروها و وضعیت جسمی تفسیر شود.
سونوگرافی، سی‌تی‌اسکن، ام‌آر‌آی یا روش‌های تصویربرداری دیگر می‌توانند محل و اندازه توده را نشان دهند. نمونه‌برداری برای همه توده‌ها لازم یا مناسب نیست؛ تصمیم درباره آن به عضو درگیر و احتمال تشخیصی وابسته است. در برخی موارد بررسی تخصصی پاتولوژی، آزمایش‌های تکمیلی یا ارزیابی چندرشته‌ای لازم می‌شود.
یک توده کوچک الزاماً بی‌اهمیت نیست و هر توده‌ای هم نیازمند جراحی نیست. پزشک نتایج را کنار هم می‌سنجد و در صورت لزوم زمان‌بندی پیگیری را مشخص می‌کند.
منابع: مؤسسه ملی سرطان آمریکا (NCI) — فهرست تومورهای غدد و نورواندوکرین، NCI — تومورهای هیپوفیز
گزینه‌های درمان و پیگیری
برنامه درمانی به نوع و رفتار تومور، ترشح هورمونی، محل و اندازه آن، علائم، سن و سلامت کلی فرد وابسته است. برای بعضی توده‌های خوش‌خیم و پایدار، پایش برنامه‌ریزی‌شده با آزمایش یا تصویربرداری کافی است. برخی تومورها با دارو کنترل می‌شوند؛ در مواردی جراحی، پرتودرمانی، درمان هدفمند یا روش‌های دیگر مطرح می‌شوند. این گزینه‌ها برای همه افراد کاربرد ندارند و باید با نظر تیم درمان انتخاب شوند.
در توده‌های ترشح‌کننده، کنترل اثر هورمون و مراقبت از عوارض آن نیز بخشی از برنامه است. اگر جراحی پیشنهاد شده، درباره هدف آن، گزینه‌های جایگزین، احتمال نیاز به درمان هورمونی پس از عمل و برنامه پیگیری سؤال کنید. دارو یا مکملی را خودسرانه آغاز، قطع یا جایگزین نکنید.
چه زمانی زمینه ارثی مطرح می‌شود؟
بخشی از تومورهای غدد با سندرم‌های ارثی نادر ارتباط دارند؛ برای نمونه در بعضی خانواده‌ها چند عضو خانواده یا چند غده درگیر می‌شوند یا بیماری در سن پایین بروز می‌کند. این سابقه به‌تنهایی تشخیص ژنتیکی نیست، اما ممکن است گفت‌وگو با متخصص و مشاوره ژنتیک را مناسب کند. فهرستی از تشخیص‌های مهم در بستگان و سن بروز بیماری‌ها تهیه کنید و همراه داشته باشید.
برای بررسی توده یا اختلال هورمونی مشورت کنید
اگر آزمایش یا تصویربرداری غیرطبیعی دارید، برای ارزیابی تخصصی و تعیین گام بعدی با مطب دکتر شهین یاراحمدی تماس بگیرید. جواب آزمایش‌ها و تصویربرداری‌ها، فهرست داروها و مکمل‌ها و اطلاعات سابقه خانوادگی را همراه داشته باشید.
تهران، ستارخان، خیابان پاتریس لومومبا، نبش بلوار سروناز، پلاک ۲۹، طبقه ۳، واحد ۸
نوبت‌دهی: شنبه تا چهارشنبه، ساعت ۱۶ تا ۱۸
این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی فردی نیست. تومورهای غدد انواع متفاوت دارند؛ تشخیص و تصمیم درمانی باید بر اساس ارزیابی پزشک انجام شود.