راهنمای سلامت استخوان • Osteoporosis
پوکی استخوان؛ شناخت، تشخیص و درمان
پوکی استخوان بیماری‌ای است که با کاهش توده یا کیفیت استخوان، آن را شکننده‌تر می‌کند و احتمال شکستگی را بالا می‌برد. این راهنما به زبان ساده درباره نشانه‌ها، عوامل خطر، سنجش تراکم استخوان و راه‌های مراقبت توضیح می‌دهد.
۰۱ / آشنایی
پوکی استخوان چیست؟
استخوان بافتی زنده است که پیوسته بازسازی می‌شود. وقتی از دست‌رفتن بافت استخوان از جایگزینی آن پیشی بگیرد یا ساختار استخوان تغییر کند، تراکم و استحکام کاهش می‌یابد. در نتیجه شکستگی ممکن است پس از زمین‌خوردن خفیف یا گاهی با فشارهای معمول رخ دهد. پوکی استخوان می‌تواند در هر سنی دیده شود، اما احتمال آن با افزایش سن بیشتر می‌شود. این بیماری با «استئوپنی» یا کاهش تراکم استخوان یکسان نیست؛ استئوپنی نشان‌دهنده تراکم پایین‌تر از حد مطلوب است و به‌تنهایی معادل تشخیص پوکی استخوان نیست. پزشک نتیجه سنجش تراکم را در کنار سن، سابقه شکستگی و سایر عوامل خطر تفسیر می‌کند.۰۲ / نشانه‌ها
علائم پوکی استخوان و شکستگی
پوکی استخوان معمولاً در مراحل اولیه علامت واضحی ندارد و گاهی نخستین نشانه، شکستگی است. شکستگی‌های ناشی از شکنندگی بیشتر در مهره‌های ستون فقرات، لگن و مچ دست رخ می‌دهند. شکستگی مهره ممکن است با کمردرد ناگهانی یا مداوم، کاهش قد در گذر زمان یا خمیده‌شدن قامت همراه باشد. درد کمر دلایل مختلفی دارد و به‌تنهایی وجود پوکی استخوان را ثابت نمی‌کند. اگر درد شدید پس از ضربه خفیف، کاهش قد قابل‌توجه یا شکستگی با نیروی کم رخ داده است، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید.پس از زمین‌خوردن: درد شدید لگن، ناتوانی در ایستادن یا راه‌رفتن، یا تغییر شکل اندام می‌تواند نشانه شکستگی باشد؛ برای ارزیابی فوری با اورژانس یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
۰۳ / عوامل خطر
چه کسانی بیشتر در معرض پوکی استخوان هستند؟
سن، هورمون و سابقه خانوادگی
افزایش سن، یائسگی و کاهش زودرس هورمون‌های جنسی، سابقه خانوادگی شکستگی لگن یا پوکی استخوان و وزن پایین می‌توانند خطر را افزایش دهند. پوکی استخوان فقط مختص زنان نیست و مردان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.بیماری‌ها و داروها
برخی اختلالات هورمونی، بیماری‌های گوارشی یا سوءجذب، بیماری کلیه و بعضی بیماری‌های مزمن با سلامت استخوان ارتباط دارند. مصرف طولانی‌مدت برخی داروها، از جمله گلوکوکورتیکوئیدها، ممکن است بر استخوان اثر بگذارد؛ داروی تجویزشده را بدون هماهنگی پزشک قطع نکنید.عادت‌های روزمره
دریافت ناکافی مواد مغذی، کم‌تحرکی، مصرف دخانیات و مصرف زیاد الکل می‌توانند در کنار سایر عوامل بر سلامت استخوان اثر بگذارند. وجود یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی نیست؛ ارزیابی کلی اهمیت دارد.سابقه شکستگی
شکستگی قبلی پس از ضربه خفیف، به‌ویژه در بزرگسالی، سرنخی مهم برای سنجش خطر شکستگی‌های بعدی است. نتیجه آزمایش و سابقه شکستگی را با پزشک مطرح کنید.۰۴ / تشخیص
تشخیص پوکی استخوان چگونه انجام می‌شود؟
پزشک درباره شکستگی‌های قبلی، سابقه خانوادگی، بیماری‌ها، داروها و سبک زندگی سؤال می‌کند و در صورت نیاز معاینه یا آزمایش‌های تکمیلی درخواست می‌دهد. آزمون رایج برای اندازه‌گیری تراکم استخوان، سنجش DXA است که معمولاً ناحیه لگن و ستون فقرات را بررسی می‌کند. این آزمون بدون جراحی و با مقدار کمی پرتو انجام می‌شود. نیاز به سنجش تراکم و زمان مناسب آن برای همه یکسان نیست؛ سن، جنس، وضعیت یائسگی، داروها و عوامل خطر در تصمیم نقش دارند. نتیجه DXA به‌تنهایی جایگزین ارزیابی پزشکی نیست و گاهی بررسی علت‌های ثانویه کاهش تراکم نیز لازم است.منبع: مؤسسه ملی آرتریت، بیماری‌های عضلانی‌ـ‌اسکلتی و پوستی آمریکا (NIAMS) — تشخیص و درمان
۰۵ / درمان و مراقبت
درمان پوکی استخوان
هدف درمان کاهش احتمال شکستگی و رسیدگی به علت‌های زمینه‌ای است. پزشک با توجه به نتیجه سنجش تراکم، سابقه شکستگی، سن، بیماری‌های همراه و داروهای مصرفی تصمیم می‌گیرد که چه برنامه‌ای مناسب است. درمان ممکن است شامل اصلاح عوامل قابل‌تغییر، برنامه حرکتی ایمن، پیشگیری از سقوط و دارو باشد.داروها با نظر پزشک
داروهای مختلفی برای کاهش تحلیل استخوان یا کاهش خطر شکستگی وجود دارند. انتخاب دارو، روش مصرف، مدت درمان و پایش عوارض به شرایط فرد وابسته است. درباره فواید، عوارض احتمالی، تداخل‌ها و زمان پیگیری از پزشک یا داروساز سؤال کنید و درمان را خودسرانه شروع یا متوقف نکنید.تغذیه و ویتامین D
تغذیه متعادل با منابع مناسب پروتئین، کلسیم و ویتامین D بخشی از مراقبت است. نیاز غذایی افراد متفاوت است؛ دریافت مکمل کلسیم یا ویتامین D و مقدار آن را با پزشک هماهنگ کنید، به‌خصوص اگر بیماری کلیوی دارید یا داروهای دیگری مصرف می‌کنید. مکمل جایگزین درمان داروییِ تجویزشده نیست.فعالیت بدنی ایمن
فعالیت تحمل‌کننده وزن، تمرین‌های تقویت عضله و تمرین تعادل ممکن است متناسب با وضعیت جسمی مفید باشند. اگر پوکی استخوان یا سابقه شکستگی دارید، پیش از شروع ورزش جدید از پزشک یا فیزیوتراپیست درباره حرکات و محدودیت‌های ایمن راهنمایی بگیرید؛ بعضی حرکات پرفشار یا خم‌کردن و چرخاندن شدید ستون فقرات برای برخی افراد مناسب نیست.۰۶ / کاهش خطر سقوط
چگونه خطر زمین‌خوردن و شکستگی را کمتر کنیم؟
- برای ارزیابی بینایی، تعادل، قدرت عضلات و داروهایی که ممکن است سرگیجه ایجاد کنند با پزشک مشورت کنید.
- مسیرهای رفت‌وآمد خانه را روشن و خلوت نگه دارید و قالیچه‌های لغزنده یا موانع را ایمن کنید.
- کفش مناسب و وسایل کمکی تجویزشده را درست استفاده کنید؛ دستگیره حمام یا نرده پله را در صورت نیاز در نظر بگیرید.
- برنامه ورزشی و تمرین تعادل را متناسب با شرایط خود و با راهنمایی متخصص ادامه دهید.
- سیگار را کنار بگذارید و درباره مصرف الکل با پزشک گفت‌وگو کنید.
۰۷ / مراجعه به مطب
بررسی پوکی استخوان و سلامت استخوان
برای ارزیابی عوامل خطر، مرور نتیجه سنجش تراکم استخوان و گفت‌وگو درباره برنامه مراقبت فردی می‌توانید با مطب دکتر شهین یاراحمدی تماس بگیرید. نتیجه DXA یا تصویربرداری قبلی، فهرست داروها و مکمل‌ها و سابقه شکستگی را همراه داشته باشید. تهران، ستارخان، خیابان پاتریس لومومبا، نبش بلوار سروناز، پلاک ۲۹، طبقه ۳، واحد ۸ نوبت‌دهی: شنبه تا چهارشنبه، ساعت ۱۶ تا ۱۸این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین تشخیص، توصیه یا درمان پزشکی فردی نیست. در صورت نگرانی درباره شکستگی، علائم جدید یا مصرف دارو، با پزشک مشورت کنید.