دیابت نوع ۲

بررسی کامل دیابت نوع ۲: از تشخیص تا روش‌های مدیریت بیماری

دیابت نوع ۲ یک اختلال متابولیک مزمن است که نحوه استفاده بدن از قند را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در شرایط طبیعی هورمونی به نام انسولین که توسط لوزالمعده ترشح می‌شود قند خون را به داخل سلول‌ها هدایت می‌کند تا به عنوان انرژی مصرف شود. در فرد مبتلا به دیابت نوع ۲ بدن در برابر عملکرد انسولین مقاومت نشان می‌دهد. در نتیجه قند به جای ورود به سلول‌ها در جریان خون انباشته می‌شود. افزایش سطح قند خون در درازمدت به اندام‌های مختلف آسیب می‌رساند.

در مراحل اولیه این بیماری لوزالمعده برای جبران مقاومت سلول‌ها انسولین بیشتری تولید می‌کند. با گذشت زمان سلول‌های تولیدکننده انسولین خسته می‌شوند و توانایی ترشح مقدار کافی از این هورمون را از دست می‌دهند. این روند افت تولید انسولین در کنار مقاومت سلولی باعث بالا رفتن مزمن قند خون می‌شود. در گذشته این شرایط بیشتر در افراد مسن دیده می‌شد اما امروزه به دلیل تغییر در الگوی تغذیه و کاهش فعالیت‌های بدنی سن ابتلا کاهش یافته است.

شایع‌ترین علایم دیابت نوع ۲

علایم دیابت نوع ۲ معمولا به کندی ظاهر می‌شوند. بسیاری از افراد سال‌ها بدون اینکه متوجه شوند با این اختلال زندگی می‌کنند. افزایش تکرر ادرار یکی از اولین نشانه‌ها است. وقتی قند خون بالا می‌رود کلیه‌ها برای دفع این قند اضافی فعالیت خود را بیشتر می‌کنند. قند اضافی از طریق ادرار دفع می‌شود و مایعات بدن را نیز با خود خارج می‌کند.

این از دست دادن مایعات باعث ایجاد احساس تشنگی شدید و خشکی دهان می‌شود. بیمار برای جبران آب از دست رفته مایعات بیشتری می‌نوشد و این چرخه تکرار می‌شود. احساس خستگی مداوم نشانه دیگری است که بیماران گزارش می‌دهند. وقتی سلول‌ها نمی‌توانند قند را دریافت کنند بدن از منبع اصلی انرژی خود محروم می‌ماند.

گرسنگی مفرط حتی مدت کوتاهی پس از صرف غذا اتفاق می‌افتد. انسولین ناکافی یا بی‌اثر مانع از رسیدن انرژی به عضلات و بافت‌ها می‌شود و مغز برای دریافت انرژی سیگنال گرسنگی ارسال می‌کند. تاری دید نیز رخ می‌دهد. قند خون بالا باعث تغییر در سطح مایعات بدن می‌شود و این تغییرات به عدسی چشم می‌رسد. تورم عدسی چشم توانایی تمرکز را کاهش می‌دهد.

نشانه‌های خاموش قند خون بالا

بیماری دیابت نوع ۲ نشانه‌هایی دارد که ممکن است به راحتی نادیده گرفته شوند. کند شدن روند بهبود زخم‌ها و بریدگی‌ها یکی از این موارد است. جریان خون ضعیف ناشی از آسیب‌های عروقی سرعت ترمیم بافت‌ها را کاهش می‌دهد. عفونت‌های مکرر مانند عفونت‌های لثه پوست یا دستگاه تناسلی نیز در افرادی که قند خون بالایی دارند بیشتر دیده می‌شود.

تیرگی پوست در نواحی خاصی از بدن که به آن آکانتوز نیگریکانس می‌گویند با مقاومت به انسولین در ارتباط است. این تیرگی بیشتر در چین‌های گردن زیر بغل و کشاله ران مشاهده می‌شود. احساس گزگز بی‌حسی یا درد در دست‌ها و پاها نشان‌دهنده شروع آسیب‌های عصبی یا نوروپاتی است.

چه عواملی خطر ابتلا به بیماری دیابت نوع ۲ را افزایش می‌دهند؟

اضافه وزن و چاقی اصلی‌ترین عامل خطر برای ابتلا به دیابت نوع دو محسوب می‌شود. بافت چربی اضافی به ویژه چربی‌های تجمع یافته در ناحیه شکم مقاومت سلول‌ها را در برابر انسولین افزایش می‌دهد. افرادی که سبک زندگی کم‌تحرکی دارند بیشتر در معرض خطر هستند. فعالیت بدنی به کنترل وزن کمک می‌کند قند خون را به عنوان انرژی می‌سوزاند و حساسیت سلول‌ها را به انسولین بالا می‌برد.

سابقه خانوادگی نقش پررنگی در این زمینه دارد. اگر پدر مادر یا خواهر و برادر فرد به این بیماری مبتلا باشند خطر ابتلا در او افزایش می‌یابد. سن عامل دیگری است که ریسک ابتلا را بالا می‌برد. با افزایش سن تحرک افراد کمتر می‌شود و توده عضلانی جای خود را به بافت چربی می‌دهد. با این حال آمار ابتلا در میان جوانان نیز روند افزایشی دارد.

ابتلا به دیابت بارداری خطر بروز دیابت نوع دوم را در سال‌های بعد بالا می‌برد. همچنین شرایطی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک در زنان که با چاقی و قاعدگی‌های نامنظم همراه است با مقاومت به انسولین ارتباط مستقیم دارد. فشار خون بالا و سطح غیرطبیعی کلسترول و تری‌گلیسیرید نیز از عوامل زمینه‌ساز هستند.

روش‌های تشخیص دیابت نوع دوم

پزشکان برای بررسی سطح قند خون و تایید تشخیص دیابت از آزمایش‌های خونی مشخصی استفاده می‌کنند. آزمایش هموگلوبین A1C یکی از دقیق‌ترین روش‌ها است. این آزمایش میانگین قند خون فرد را در دو تا سه ماه گذشته اندازه‌گیری می‌کند. اگر نتیجه آزمایش در دو نوبت مجزا ۶.۵ درصد یا بالاتر باشد تشخیص دیابت قطعی است.

آزمایش قند خون ناشتا روش رایج دیگری است. در این روش فرد باید حداقل هشت ساعت قبل از خون‌گیری چیزی نخورد. سطح قند خون ۱۲۶ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بالاتر در دو آزمایش جداگانه نشان‌دهنده ابتلا به دیابت است. اعداد بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ به عنوان پیش‌دیابت شناخته می‌شوند. پیش‌دیابت مرحله‌ای است که قند خون بالاتر از حد طبیعی است اما هنوز به محدوده دیابت نرسیده است.

تست تحمل گلوکز خوراکی روشی است که بیشتر برای تشخیص دیابت بارداری استفاده می‌شود اما در موارد دیگر نیز کاربرد دارد. در این آزمایش ابتدا قند خون ناشتای فرد اندازه‌گیری می‌شود. سپس بیمار یک مایع شیرین می‌نوشد و قند خون او طی دو ساعت آینده به صورت دوره‌ای بررسی می‌شود.

راهکارهای موثر برای درمان دیابت نوع دو

مدیریت و درمان دیابت نوع دو نیازمند یک رویکرد جامع است که شامل اصلاح سبک زندگی نظارت بر میزان قند خون و در صورت نیاز استفاده از داروها می‌شود. هدف اصلی درمان نگه داشتن سطح قند خون در محدوده هدف است تا از بروز عوارض بلندمدت جلوگیری شود.

تغییرات سبک زندگی و رژیم غذایی

کاهش وزن یکی از موثرترین اقدامات برای افراد مبتلا به دیابت نوع دوم است. حتی از دست دادن ۵ تا ۱۰ درصد از وزن کل بدن تاثیر چشمگیری بر کاهش قند خون و نیاز به دارو دارد. تغذیه سالم بر مصرف مواد غذایی غنی از فیبر و کربوهیدرات‌های پیچیده تمرکز دارد. سبزیجات غیرنشاسته‌ای غلات کامل و پروتئین‌های بدون چربی باید بخش اصلی وعده‌های غذایی را تشکیل دهند. محدود کردن مصرف قندهای ساده شیرینی‌ها و نوشیدنی‌های صنعتی برای کنترل قند خون ضروری است.

ورزش منظم حساسیت به انسولین را بهبود می‌بخشد. انجام حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط مانند پیاده‌روی سریع یا شنا در طول هفته توصیه می‌شود. تمرینات مقاومتی و کار با وزنه نیز با افزایش توده عضلانی به مصرف بهتر گلوکز کمک می‌کنند.

دارودرمانی و مصرف انسولین

بسیاری از بیماران برای کنترل قند خون به دارو نیاز دارند. متفورمین معمولا اولین دارویی است که پزشک برای درمان دیابت نوع دو تجویز می‌کند. این دارو میزان تولید قند توسط کبد را کاهش می‌دهد و حساسیت بافت‌ها را به انسولین بالا می‌برد.

اگر متفورمین و تغییرات سبک زندگی کافی نباشند پزشک از داروهای دیگر استفاده می‌کند. مهارکننده‌های SGLT2 به کلیه‌ها کمک می‌کنند تا قند اضافی را از طریق ادرار دفع کنند. داروهای کلاس GLP-1 به شکل تزریقی مصرف می‌شوند و سرعت هضم غذا را کند می‌کنند. این داروها باعث کاهش قند خون و در بسیاری از موارد کاهش وزن می‌شوند.

در شرایطی که لوزالمعده دیگر قادر به تولید انسولین کافی نباشد بیمار به تزریق انسولین نیاز پیدا می‌کند. برخی از افراد مبتلا به دیابت نوع دو از همان ابتدا به انسولین نیاز دارند اما بیشتر آن‌ها با گذشت زمان و پیشرفت بیماری به این مرحله می‌رسند. انواع مختلفی از انسولین‌های پایه و سریع‌الاثر وجود دارند که بر اساس شرایط بیمار تنظیم می‌شوند.

عوارض ناشی از عدم کنترل قند خون

قند خون بالا در طول زمان به دیواره رگ‌های خونی آسیب می‌زند. این آسیب‌ها عوارض جدی و گاه جبران‌ناپذیری به دنبال دارند. بیماری‌های قلبی عروقی یکی از اصلی‌ترین دلایل مرگ و میر در بیماران مبتلا به دیابت است. خطر حمله قلبی سکته مغزی و تصلب شرایین در این افراد بسیار بیشتر از افراد سالم است.

نوروپاتی یا آسیب عصبی باعث از دست دادن حس در اندام‌های تحتانی می‌شود. بیمار ممکن است متوجه بریدگی یا تاول در پای خود نشود و این زخم‌ها به عفونت‌های شدید و در نهایت قطع عضو منجر شوند. نفروپاتی دیابتی به سیستم فیلتراسیون کلیه‌ها آسیب می‌رساند. این وضعیت می‌تواند به نارسایی کلیه ختم شود و بیمار را نیازمند دیالیز یا پیوند کلیه کند.

آسیب به عروق خونی شبکیه چشم که رتینوپاتی دیابتی نامیده می‌شود مشکل دیگری است که در صورت عدم درمان به نابینایی منجر می‌شود. دیابت همچنین خطر ابتلا به آب مروارید و آب سیاه را افزایش می‌دهد.