دیابت نوع ۱

آشنایی کامل با دیابت نوع ۱ و روش‌های مدیریت آن

دیابت نوع ۱ یک بیماری مزمن است که در آن لوزالمعده یا پانکراس انسولین تولید نمی‌کند. انسولین هورمونی است که به قند یا گلوکز اجازه می‌دهد وارد سلول‌های بدن شود تا انرژی تولید کند. بدون انسولین قند در جریان خون تجمع پیدا می‌کند و باعث افزایش سطح قند خون می‌شود. این وضعیت نیازمند مدیریت پزشکی دقیق و درمان‌های جایگزین برای حفظ سلامت عمومی بدن است.

در بیماری دیابت نوع ۱ سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلول‌های بتای سازنده انسولین در لوزالمعده حمله می‌کند و آن‌ها را از بین می‌برد. پزشکان و محققان معتقدند ژنتیک و برخی ویروس‌ها ممکن است در بروز این واکنش خودایمنی نقش داشته باشند. این بیماری معمولا در دوران کودکی یا نوجوانی تشخیص داده می‌شود اما احتمال بروز آن در بزرگسالان نیز وجود دارد. به همین دلیل در گذشته به آن دیابت وابسته به انسولین یا دیابت جوانان می‌گفتند.

علایم دیابت نوع ۱ در بیماران

نشانه‌ها و علایم دیابت نوع ۱ معمولا به سرعت در طی چند روز یا چند هفته ظاهر می‌شوند. این سرعت بروز یکی از تفاوت‌های اصلی این نوع دیابت با نوع دوم است. افزایش ادرار یکی از شایع‌ترین نشانه‌ها است. کلیه‌ها برای دفع قند اضافی از خون تلاش می‌کنند و این فرایند باعث افزایش حجم ادرار می‌شود. این مسئله به خصوص در کودکان ممکن است به شکل شب‌ادراری ناگهانی بروز کند.

احساس تشنگی شدید مستقیما با افزایش ادرار ارتباط دارد. وقتی بدن مایعات زیادی را از دست می‌دهد فرد نیاز مداومی به نوشیدن آب پیدا می‌کند. کاهش وزن بدون دلیل مشخص نشانه دیگری است که باید به آن توجه کرد. وقتی گلوکز نمی‌تواند وارد سلول‌ها شود بدن برای تامین انرژی شروع به سوزاندن چربی‌ها و بافت‌های عضلانی می‌کند. این اتفاق باعث می‌شود فرد با وجود خوردن غذای کافی و داشتن اشتهای زیاد وزن از دست بدهد.

احساس خستگی مفرط در بیماران به دلیل ناتوانی سلول‌ها در دریافت انرژی از قند خون رخ می‌دهد. تاری دید نیز به دلیل تغییر سطح مایعات در عدسی چشم اتفاق می‌افتد. افزایش قند خون باعث تورم عدسی چشم می‌شود و توانایی تمرکز بینایی را کاهش می‌دهد. برخی بیماران با بوی غیرعادی دهان شبیه به بوی میوه یا استون به پزشک مراجعه می‌کنند که نشان‌دهنده تولید کتون در خون است.

تشخیص بیماری دیابت نوع ۱

برای تایید تشخیص این اختلال متابولیک پزشکان از آزمایش‌های خون استفاده می‌کنند. آزمایش قند خون تصادفی اولین قدم است. اگر سطح قند خون در هر زمانی از روز بالاتر از ۲۰۰ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر باشد پزشک به دیابت مشکوک می‌شود. آزمایش قند خون ناشتا نیز پس از ۸ ساعت پرهیز از خوردن و آشامیدن انجام می‌گیرد. سطح قند خون ناشتا ۱۲۶ میلی‌گرم بر دسی‌لیتر یا بالاتر در دو آزمایش مجزا نشان‌دهنده دیابت است.

آزمایش هموگلوبین A1C میانگین سطح قند خون را در دو تا سه ماه گذشته نشان می‌دهد. این آزمایش نیازی به ناشتا بودن ندارد. نتیجه ۶.۵ درصد یا بالاتر در دو آزمایش جداگانه دیابت را تایید می‌کند. برای افتراق دیابت نوع یک از دیابت نوع دوم پزشک متخصص غدد آزمایش‌های مربوط به اتوآنتی‌بادی‌ها را تجویز می‌کند. وجود این آنتی‌بادی‌ها نشان می‌دهد سیستم ایمنی به سلول‌های لوزالمعده حمله کرده است. همچنین آزمایش ادرار برای بررسی وجود کتون‌ها انجام می‌شود.

روش‌های درمان دیابت نوع یک

هدف اصلی از درمان دیابت نوع یک حفظ سطح قند خون در محدوده طبیعی است تا از بروز عوارض طولانی‌مدت جلوگیری شود. هر فرد مبتلا به دیابت نوع یکم برای زنده ماندن به دریافت روزانه انسولین نیاز دارد. از آنجایی که اسیدهای معده انسولین خوراکی را از بین می‌برند این دارو باید به شکل تزریقی وارد بدن شود.

انواع انسولین مورد استفاده

پزشک متخصص بر اساس نیاز بدن بیمار ترکیبی از انواع انسولین را تجویز می‌کند. انسولین سریع‌الاثر معمولا قبل از وعده‌های غذایی تزریق می‌شود و در عرض ۱۵ دقیقه شروع به کار می‌کند. انسولین کوتاه‌اثر در عرض ۳۰ دقیقه فعال می‌شود. انسولین‌های متوسط‌الاثر و طولانی‌اثر برای کنترل پایه قند خون در طول روز و شب کاربرد دارند و اثربخشی آن‌ها تا ۲۴ ساعت یا بیشتر ادامه دارد.

بیماران برای تزریق از سرنگ‌های ظریف یا قلم‌های انسولین استفاده می‌کنند. قلم انسولین ظاهری شبیه به خودکار دارد و کار با آن برای تنظیم دوز دقیق راحت‌تر است. برخی افراد از پمپ انسولین استفاده می‌کنند. پمپ دستگاه کوچکی است که بیرون از بدن قرار می‌گیرد و از طریق یک لوله نازک زیر پوست به طور مداوم انسولین ترشح می‌کند. این دستگاه بر اساس برنامه‌ریزی انجام شده نیاز روزانه بیمار را تامین می‌کند.

اندازه‌گیری و پایش مداوم قند خون

درمان دیابت نوع یک نیازمند بررسی مکرر قند خون است. بیماران باید حداقل چهار بار در روز قند خون خود را چک کنند. این کار معمولا قبل از غذا خوردن قبل از خواب و قبل از ورزش انجام می‌شود. دستگاه‌های پایش مداوم گلوکز یا CGM سنسورهای کوچکی هستند که زیر پوست قرار می‌گیرند و قند خون را هر چند دقیقه یکبار اندازه می‌گیرند. این دستگاه‌ها اطلاعات را به تلفن همراه بیمار یا دستگاه گیرنده ارسال می‌کنند و در صورت افت یا افزایش شدید قند هشدار می‌دهند.

مدیریت رژیم غذایی و شمارش کربوهیدرات‌ها

تغذیه بخش جدانشدنی از فرایند درمان است. بیماران مبتلا به بیماری دیابت نوع ۱ باید بدانند در هر وعده غذایی دقیقا چه مقدار کربوهیدرات مصرف می‌کنند. کربوهیدرات‌ها بیشترین تاثیر را روی قند خون دارند. با آگاهی از میزان کربوهیدرات مصرفی بیمار می‌تواند دوز انسولین مورد نیاز برای آن وعده را به درستی محاسبه کند. مصرف سبزیجات پروتئین‌های بدون چربی و غلات کامل به جای قندهای ساده و کربوهیدرات‌های تصفیه شده به ثبات قند خون کمک می‌کند.

فعالیت بدنی منظم حساسیت سلول‌ها به انسولین را افزایش می‌دهد و باعث می‌شود قند خون راحت‌تر کنترل شود. با این حال ورزش کردن سطح قند را پایین می‌آورد و بیماران باید قبل و حین ورزش وضعیت خود را پایش کنند تا دچار افت قند خون یا هیپوگلیسمی نشوند.

عوارض ناشی از عدم کنترل دیابت نوع یکم

مدیریت ضعیف قند خون در طول سال‌ها به اندام‌های مختلف آسیب می‌رساند. قند خون بالا به دیواره رگ‌های خونی کوچکی که اعصاب را تغذیه می‌کنند آسیب می‌زند. این وضعیت باعث نوروپاتی دیابتی می‌شود که با گزگز بی‌حسی و درد در انگشتان دست و پا همراه است. در صورت پیشرفت ممکن است بیمار حس اندام‌های تحتانی خود را به طور کامل از دست بدهد.

کلیه‌ها سیستم تصفیه خون هستند و از میلیون‌ها رگ خونی ظریف تشکیل شده‌اند. دیابت می‌تواند به این سیستم آسیب برساند و منجر به نفروپاتی یا نارسایی کلیه شود. مشکلات چشمی مانند رتینوپاتی دیابتی نیز به دلیل آسیب به عروق خونی شبکیه ایجاد می‌شود و در موارد شدید به نابینایی می‌انجامد. افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی از جمله سکته قلبی و فشار خون بالا از دیگر عوارض این بیماری هستند.